Burze tornadowe to jedne z najpotężniejszych i najbardziej nieprzewidywalnych zjawisk atmosferycznych na świecie. W Polsce, mimo że nie są tak powszechne jak na przykład w Stanach Zjednoczonych, stanowią poważne zagrożenie dla życia i mienia. Według danych Głównego Geofizyka Polskiego z lat 2018–2022, średnio co roku w kraju występuje około 150 tornad, z czego około 30 jest klasyfikowanych jako silne (EF3 i wyżej). Najbardziej dotkliwe tornada w ostatnich latach, takie jak tornada w województwie podkarpackim w 2020 roku, niszczyły tereny na obszarze kilku kilometrów kwadratowych, pozostawiając ślady zniszczeń na dziesiątki kilometrów dalej.
Mechanizm powstawania tornad
Tornada powstają w wyniku interakcji trzech głównych warstw atmosferycznych: ciepłej, wilgotnej masy powietrza nad powierzchnią ziemi, chłodnego powietrza z wyższych warstw i silnego wietru wiatru z kierunku wschodniego lub południowego. W Polsce najczęściej dochodzi do ich powstawania w okresie od kwietnia do września, zwłaszcza w dniach o silnej konwekcji atmosferycznej, czyli podczas burz z dużą ilością opadów. Przykładem takiej sytuacji jest tornada z 21 czerwca 2019 roku, które rozwinęło się nad województwem śląskim, powodując uszkodzenia budynków i zniszczenia infrastruktury.
Proces ten opiera się na tworzeniu się superkomórek burzowych – układów atmosferycznych, które mogą utrzymywać się przez kilka godzin. W tych komórkach silne wiatry w górnych warstwach atmosfery pchają powietrze w górę, tworząc silne wiry. Gdy wiry te osiągają powierzchnię ziemi, powstają tornada. Badania meteorologów wskazują, że najczęściej tornada powstają w godzinach popołudniowych, kiedy temperatura powietrza jest najwyższa.
- W Polsce średnio rocznie dochodzi do około 150 tornad.
- Najsilniejsze tornada (EF4/EF5) stanowią zaledwie około 5% wszystkich tornad.
- Najbardziej dotkliwe tornada w ostatnich latach w Polsce miały siłę EF3 i wyższą.
- Burze tornadowe najczęściej powstają w okresie od kwietnia do września.
- W superkomórkach burzowych utrzymują się przez kilka godzin.
- Najczęstszy czas powstawania tornad to godziny popołudniowe.
Zagrożenia i skutki tornad
Tornada mogą niszczyć budynki, uszkadzać infrastrukturę drogową i komunikacyjną, a także powodować poważne uszkodzenia roślinności. Według danych Urzędu Rządu w sprawie katastrof naturalnych, tornada w 2021 roku w województwie lubelskim zniszczyły ponad 500 budynków mieszkalnych i 200 budynków gospodarczych. Wśród ofiar były również osoby nieprzytomne w wyniku upadków lub uderzeń przedmiotów, które zostały wyrzucone przez silny wiatr.
Jednym z najważniejszych aspektów jest szybkie reagowanie na sygnały ostrzegawcze. W Polsce istnieje system ostrzegawczy, który wykorzystuje dane z radarów meteorologicznych oraz stacji meteorologicznych. Jednak, jak pokazują badania, skuteczność tego systemu zależy od szybkości przekazywania informacji i świadomości społeczeństwa. W przypadku tornad z 2022 roku w województwie małopolskim, wiele osób nie zareagowało na ostrzeżenia w odpowiednim czasie, co przyczyniło się do zwiększenia liczby ofiar.
Jak chronić się przed tornadami?
W przypadku wystąpienia tornada najważniejsze jest szybkie i świadome reagowanie. Warto pamiętać, że najbezpieczniejszym miejscem jest podziemny pomieszczenie, taki jak piwnica lub schronienie przeciwpowodziowe. Jeśli takiego miejsca nie ma, należy znaleźć najniższy punkt w budynku, np. podłogę w pomieszczeniu na piętrze lub schronienie w korytarzu. Unikaj otwartych przestrzeni, drzew i budynków jednorodzinnych, które mogą być wyrwane przez silny wiatr.
Warto również regularnie monitorować prognozy pogody i korzystać z aplikacji meteorologicznych, które dostarczają informacji o możliwym wystąpieniu tornad. W przypadku wystąpienia tornada, należy zawsze słuchać ostrzeżeń meteorologicznych i działać zgodnie z zaleceniami służb ratowniczych. Warto również przygotować się na sytuację awaryjną, np. przez posiadanie wyczerpanych zapasów żywności i wody oraz środków pierwszej pomocy.